میراثآریا: از دوران باستان ایرانیان برای مقابله با این آبوهوای خشک و کمباران دست به ابتکارات شگفتانگیزی برای مهار آبهای سطحی (در اصطلاح کلی روانآبها) و همچنین آبهای زیرزمینی زدند، که با استفاده از مهندسی خود موجب رونق کشاورزی، تولید غذا و در نهایت پایداری و قوام جوامع در مناطق خشک و نیمهخشک شدند. از مهمترین آنها میتوان سازههای آبی شوشتر، قنات قصبه گناباد به طول بیش از ۳۰ کیلومتر و… را نام برد.
مدیریت آب در هرمزگان
استان هرمزگان که در منطقهای خشک و نیمهخشک قرار گرفته است از زمانهای دور برای استفادهی بهینه و موثر از بارشهای کم و معدود چشمهها و رودخانههای خود ابتکارات و مهندسیهای قابل توجه توسط نیاکانمان انجام گرفته است. وجود آب انبارهای فراوان (برکه) که برای مهار آبهای سطحی هنگام بارش باران ساخته میشود که نقشی بسیار مهم و اساسی در تامین آب شرب را بر عهده داشته است و در حال حاضر نیز در مناطقی از هرمزگان همین نقش و کارکرد را ایفا میکند. یا از سازههای علگه روستای گزیر یاد کنیم که برای مهار سیلابها و تغذیهی آبخوانها مورد استفاده قرار میگرفت.
رویدر
در شهر رویدر نیز چنین تجربههای استفادهی بهینه از روانآبها و منابع آب زیرزمینی وجود دارد، که از برکهها، آببندها برای مهار سیلابها و تغذیهی آبخوانها و یا از سازههایی برای توزیع ماهرانه آب چشمه برای بخشهای کشاورزی میتوان نام برد. شهر رویدر در ۸۶ کیلومتری بندرخمیر و ۱۲۰ کیلومتری شمال غربی بندرعباس در دامنه کوه شب واقع شده است. این شهر از قدیمالایام به نخلستانها، چشمهها و مناظر زیبایش معروف بوده است. مهمترین و پرآبترین چشمه در این شهر، چشمه بناب است که با فاصله اندکی از شهر در تنگه و روستایی به همین نام واقع شده است.
رویدر یا نام قدیمیتر آن رویدرات روزگاری جز حوزه داراب بوده است که بعدها از آنجا جدا و جزیی از حوزه بستک شد. متاسفانه در منابع تاریخی ردپای اندکی از نام و نشان این شهر وجود دارد و بیشتر اطلاعات و آگاهیها در خصوص گذشته این شهر به وجود حدس و گمانهایی در خصوص آثار باقی مانده و همچنین مکاتبات اداری خوانین بستک یا لار با کدخدا و قاضی رویدر است. در خصوص گذشته این شهر باید بر تاریخ شفاهی و سینه به سینه اهالی و مکاتبات اداری بین خوانین تکیه کرد. از فحوای مکاتبات اداری بین خانهای بستک و کدخدا و قاضی رویدر برمیآید که این شهر منطقهای کشاورزی و دارای نخلستانهای وسیع بوده است به طوری که بخشی از محصول آن به عنوان مالیات به نزد خان بستک فرستاده میشد. در حال حاضر نیز این شهر تامین کننده اصلی خرمای منطقه است و بخش زیادی از این شهر دارای نخلستان است.
کُرُشمه
یکی از ویژگیهای طبیعی رویدر وجود رودخانهی فصلی در وسط شهر است که آن را به دو بخش ده قدیم و دهنو تقسیم کرده است. وجود رودخانه علاوهبر تقسیم شهر، نخلستانها را نیز به بخشهای مختلف تقسیم کرده است و این خود چالشی بود برای آبیاری نخلستانهایی که از چشمهی تنگ بناب در فاصلهی سه کیلومتری سیراب میشدند. برای حل این چالش و انتقال آب از رودخانه به بهترین شکل، رویدریها از تجربهی اساتید مجرب کمک گرفته و دست به ساخت سازهای جالب و منحصر به فرد به نام کُرُشمه زدند. این سازه کمک کرد تا نخلستانهای سمت دیگر رودخانه که بخش عمده کشاورزی شهر را شامل میشد سیراب شده و پابرجا بماند. در خصوص نام و اصطلاح کُرُشمه اطلاعات دقیقی در دست نیست و احتمالاً نامی خاص بوده است. در حال حاضر نیز به بخشی از نخلستانهای رویدر کُرُشمه میگویند.
چگونگی کارکرد سازه آبی کُرُشمه
کُرُشمه دارای سه ستون بوده است که در نقطهای که عرض رودخانه کم بود ساخته شده بود. آب چشمه بناب به وسیلهی جویی از آنجا به جایی که کُرُشمه وجود داشت انتقال پیدا میکرد و به درون ستون اول میریخت. در زیر ستون اول جویی زیرزمینی به وسیله درخت کهور تعبیه شده بود که آب را از پایین به ستون دوم انتقال میداد، و آنجا آب از سر ستون دوم خارج شده و توسط جوی آبی که دو ستون دوم و سوم را به هم وصل میکرد، به زمینهای کشاورزی انتقال پیدا میکرد. این انتقال آب احتمالاً با استفاده از قانون پایستگی انرژی انجام میگرفت و با تنگ شدن بدنهی بالایی ستون دوم نسبت به تنهی پایینی آن، موجب افزایش سرعت آب میشد. در سر ستون دوم دریچههایی تعبیه شده بود که احتمالاً موقع جریان آب بسته بوده تا فشار هوا تاثیر منفی در سرعت آب نداشته باشد. حدس بر این است که از این دریچهها برای پاکسازی ستون دوم استفاده میشده است. ستون سوم تنها برای نگه داشت جوی آب مورد استفاده قرار میگرفت و کارکرد دیگری نداشته است.
تنها تصاویر باقیمانده از کُرُشمه مربوط به دهه ۶۰ شمسی (تصویر بازسازی شده است)
بنا به نقل از پیشینیان، این سازه آبی در دورانی ساخته شده که رویدر جزیی از داراب بوده است و اساتیدی از آن دیار کار ساخت سازه آبی کُرُشمه را انجام دادهاند. در دوران حاکمیت مصطفیخان بنیعباسی (۱۲۹۹ـ۱۲۳۵هـ) بر بستک، که رویدر نیز جزیی از خاننشین آن بوده است، در پی خرابی کُرُشمه به دلیل سیلاب که به سال کُرُشمه کَنی معروف بوده است، استادکارانی از منطقهی فرامرزان بستک از طایفهی نورالدینی برای مرمت آن اعزام شدند که کار تعمیر آن را به خوبی انجام دادند.
به دلیل قرارگرفتن این سازه در رودخانه و خرابیهای متعدد آن و نبود استادکار ماهر برای تعمیر و مرمت آن، به مرور این سازه کارکرد خود را از دست داد و سازه دیگری در اوایل دهه هفتاد شمسی به جای آن ساخته شد. این سازه جدید کارکردی به مانند کُرُشمه ندارد و تنها سه ستون ساده نگهدارنده جوی آب است و برای اینکه در انتقال آب به مشکل برنخورند سطح شیب جوی آب از سرچشمه تا رودخانه را تغییر داده تا آب بتواند به سمت دیگر رودخانه انتقال پیدا کند.
نیاکانمان با هوشمندی و بهرهگیری درست از شرایط اقلیمی و زیستی خود توانسته بودند بدون ایجاد زیانهای زیست محیطی بر کمآبی فایق آمده و با اندک منابع آبی، بیشترین بهرهوری را ایجاد کنند. ما نیز میتوانیم با شناخت درست گذشتگان و استفاده از تجارب تاریخی آنها، به این مهم دست پیدا کنیم و میراثی ارزشمند برای آیندگان به جا بگذاریم.
گزارش: عبدالله درپرش
انتهای پیام/
