یوسف خنجی در سال ۱۲۶۶ خورشیدی در بندرلنگه متولد شد. پدرش لطفعلی از بازرگانان شناخته‌شده این شهر بود و یوسف به‌عنوان سومین فرزند خانواده، از دوران نوجوانی در محیطی آشنا با تجارت و مبادلات اقتصادی پرورش یافت. او در کنار پدر و دو برادر بزرگ‌تر خود، اصول و شیوه‌های بازرگانی را فراگرفت و به‌تدریج با مناسبات تجاری منطقه و ظرفیت‌های اقتصادی شهرهای ساحلی خلیج فارس آشنا شد.
بندرلنگه در آن دوران یکی از مراکز مهم فعالیت‌های بازرگانی در جنوب ایران به شمار می‌رفت و ارتباط آن با دیگر بنادر حاشیه خلیج فارس، زمینه رفت‌وآمد بازرگانان و تبادل کالا را فراهم می‌کرد. حضور در چنین محیطی، تجربه‌های اولیه‌ای در اختیار یوسف خنجی قرار داد که بعدها در گسترش فعالیت‌های تجاری و ورود او به عرصه صنعت نقش داشت.
از بندرلنگه تا بازارهای خلیج فارس و هند
حدود سال ۱۲۸۰ خورشیدی، هم‌زمان با رکود اقتصادی بندرلنگه، شماری از بازرگانان این شهر برای ادامه فعالیت‌های اقتصادی خود به دیگر مناطق حاشیه خلیج فارس مهاجرت کردند. برخی دبی را برای ادامه تجارت برگزیدند و گروهی نیز در بحرین مستقر شدند. خانواده خنجی هم در همین دوره به بحرین مهاجرت کرد و فعالیت‌های خود را در محیطی تازه ادامه داد.
یوسف خنجی به تشویق برادر بزرگ‌تر خود در مدرسه انگلیسی‌ها به تحصیل پرداخت. این فرصت، علاوه بر فراهم‌کردن زمینه فراگیری دانش، او را با دستاوردهای علمی و فناوری غرب آشنا کرد. آشنایی با شیوه‌های جدید آموزش و مشاهده تفاوت‌های موجود در فعالیت‌های اقتصادی، افق تازه‌ای پیش روی او گشود و زمینه توجه بیشترش به ظرفیت‌های تجارت و صنعت را فراهم کرد.
در ادامه، برادر بزرگ‌ترش او را برای توسعه فعالیت‌های بازرگانی خانواده و آشنایی بیشتر با بازارهای بین‌المللی به هندوستان فرستاد تا نمایندگی تجاری خانواده خنجی را در شبه‌قاره هند بر عهده بگیرد. حضور در این منطقه، فرصت آشنایی با گستره وسیع‌تری از مبادلات تجاری و شیوه‌های فعالیت بازرگانان را برای او فراهم ساخت.
خنجی در این مأموریت تجاری به موفقیت‌هایی دست یافت و پس از آن سفرهایی نیز به اروپا انجام داد. این رفت‌وآمدها، تجربه او را از محدوده تجارت منطقه‌ای فراتر برد و امکان آشنایی نزدیک‌تر با تحولات اقتصادی و صنعتی کشورهای اروپایی را فراهم کرد.
تجربه منچستر و شکل‌گیری ایده راه‌اندازی کارخانه
یکی از مهم‌ترین مقاطع زندگی یوسف خنجی، سفر او به انگلستان و بازدید از کارخانه‌های صنعتی شهر منچستر بود. منچستر در آن دوره از مراکز شناخته‌شده صنعت نساجی به شمار می‌رفت و کارخانه‌های ریسندگی و بافندگی آن، نمونه‌ای از گسترش تولید صنعتی و استفاده از فناوری‌های جدید بودند.
خنجی در جریان این سفر با سازوکار فعالیت کارخانه‌ها، تجهیزات صنعتی و شیوه سازمان‌دهی نیروی کار آشنا شد. مشاهده ظرفیت تولید در این مجموعه‌ها، توجه او را به امکان ایجاد واحدی مشابه در ایران جلب کرد؛ طرحی که می‌توانست در کنار توسعه تولید، زمینه اشتغال نیروی کار و گسترش فعالیت‌های اقتصادی را نیز فراهم کند.
او پس از این تجربه، تجهیزات یک کارخانه ریسندگی و بافندگی را از منچستر خریداری کرد و برای انتقال آن به ایران اقدام کرد. انتقال تجهیزات و فراهم‌کردن مقدمات نصب و راه‌اندازی، گامی مهم در تبدیل تجربه و ایده صنعتی او به یک فعالیت تولیدی در جنوب کشور بود.
کارخانه خنجی؛ نقطه عطفی در تاریخ صنعتی بندرعباس
سرانجام در سال ۱۳۰۹ خورشیدی، تجهیزات کارخانه در محله خواجه‌عطای بندرعباس نصب و واحد ریسندگی و بافندگی راه‌اندازی شد؛ مجموعه‌ای که بعدها به نام «کارخانه خنجی» شناخته شد.
راه‌اندازی این کارخانه را می‌توان از رویدادهای قابل‌توجه در تاریخ فعالیت‌های صنعتی بندرعباس دانست. در شهری که موقعیت ساحلی و ارتباطات دریایی آن زمینه فعالیت‌های بازرگانی را فراهم کرده بود، ایجاد یک واحد تولیدی با استفاده از تجهیزات صنعتی واردشده از اروپا، تجربه‌ای متفاوت در مسیر گسترش فعالیت‌های اقتصادی به شمار می‌رفت.
کارخانه خنجی با جذب شمار زیادی از کارگران و فعالیت در سه نوبت کاری شبانه‌روز (با ۴۰۰۰ دوک در روز ۲۰ ساعت کار می‌کرد) به ایجاد فرصت‌های شغلی و رونق اقتصادی منطقه کمک کرد.
طرح توسعه صنعت در تهران
فعالیت‌های صنعتی یوسف خنجی به بندرعباس محدود نماند. او پس از راه‌اندازی کارخانه نساجی در این شهر، به گسترش فعالیت‌های خود در تهران نیز اندیشید و در همین راستا زمینی در محدوده حسن‌آباد خریداری کرد.
خنجی با تهیه تجهیزات کارخانه‌ای دیگر از انگلستان، مقدمات انتقال آن از مسیر بندر خرمشهر و نصب و راه‌اندازی در تهران را فراهم ساخت. این برنامه نشان می‌داد که او به توسعه فعالیت‌های تولیدی در مقیاسی فراتر از جنوب کشور توجه داشت و در پی گسترش تجربه صنعتی خود بود.
با این حال، بنا بر روایت‌های موجود، مخالفت‌ها و موانع دولتی مانع پیشبرد این طرح شد و خنجی در نهایت از اجرای آن صرف‌نظر کرد. با وجود اجرا نشدن این برنامه، تجربه راه‌اندازی کارخانه در بندرعباس همچنان مهم‌ترین بخش کارنامه صنعتی او باقی ماند.
حضور در عرصه فرهنگ و مطبوعات
یوسف خنجی در کنار فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی، در عرصه فرهنگ و نشر نیز حضور داشت. انتشار روزنامه «عصر» و تأسیس دو سینما در تهران با نام‌های «سینما دنیا» و «سینما خندان» از جمله فعالیت‌هایی است که به او نسبت داده شده است.
این اقدامات، گستردگی حوزه فعالیت‌های خنجی را نشان می‌دهد. او تنها به تجارت و تولید صنعتی بسنده نکرد و در بخش‌هایی از فعالیت‌های فرهنگی و مطبوعاتی نیز مشارکت داشت. چنین تنوعی در فعالیت‌های یک بازرگان و صنعتگر، تصویری از پیوند حوزه‌های مختلف اقتصادی و فرهنگی در زندگی او ارائه می‌کند.
نامی ماندگار در تاریخ اقتصادی بندرعباس
یوسف خنجی در سال ۱۳۵۴ خورشیدی، در ۸۸سالگی، در فرانسه درگذشت. با این حال، نام او در تاریخ اقتصادی بندرعباس بیش از هر چیز با راه‌اندازی کارخانه ریسندگی و بافندگی در محله خواجه‌عطا شناخته می‌شود؛ اقدامی که تجربه تجارت در خلیج فارس را با آشنایی با صنعت اروپا و تلاش برای گسترش تولید در جنوب ایران پیوند داد.
مرور زندگی او، بخشی از تاریخ تحول فعالیت‌های اقتصادی در شهرهای ساحلی جنوب کشور را بازتاب می‌دهد؛ تاریخی که در آن، ارتباطات دریایی و تجاری، سفرهای بین‌المللی و آشنایی با فناوری‌های جدید، زمینه شکل‌گیری تجربه‌های تازه در حوزه تولید را فراهم کردند.
انتهای پیام/
